وزارت خارجه تحت کنترول گروه طالبان از ایالات متحده خواسته است در اخراج مهاجران افغانستانی «مسئولانه» عمل کند. این درخواست در حالی مطرح شده که گزارش‌ها از برنامه امریکا برای اخراج شماری از افغانستانی‌های بازداشت‌شده و انتقال آنان از طریق پاکستان به افغانستان خبر می‌دهد. واشنگتن و گروه طالبان روابط رسمی دیپلماتیک ندارند و همین مسئله روند بازگرداندن مستقیم افراد به افغانستان را پیچیده کرده است. همزمان، نهادهای حامی مهاجران هشدار می‌دهند که وضعیت افراد مشمول اخراج یکسان نیست و برخی از آنان ممکن است در صورت بازگشت با خطرهای جدی روبه‌رو شوند.
موضوع در روزهای اخیر از یک مسئله مهاجرتی داخلی امریکا فراتر رفته و به سطح روابط میان واشنگتن، کابل و اسلام‌آباد رسیده است. وزارت خارجه تحت کنترول گروه طالبان روز دوشنبه، دوم نوامبر، اعلام کرد که آماده است درباره این مسئله با امریکا وارد تعامل «سازنده» شود. این وزارت گفته است چنین گفت‌وگویی باید با درک واقعیت‌های موجود و در نظر گرفتن منافع مشروع دو طرف انجام شود.
امریکا برای اخراج شماری از افغانستانی‌ها برنامه‌ریزی کرده است
Reuters در ۳۰ اکتبر گزارش داد که اداره دونالد ترامپ برای اخراج شماری از مهاجران افغانستانی از امریکا برنامه‌ریزی کرده است. یک مقام امریکایی و ائتلافی از کهنه‌سربازان و گروه‌های مدافع افغانستانی‌ها این برنامه را تأیید کرده‌اند. وزارت امنیت داخلی امریکا اما درباره عملیات آینده اخراج جزئیات ارائه نکرده و گفته است به دلایل امنیت عملیاتی درباره چنین برنامه‌هایی از قبل اظهار نظر نمی‌کند.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، شماری از افغانستانی‌های مشمول این روند در ایالت Louisiana در بازداشت مهاجرتی قرار دارند. اسناد محکمه‌ای که Associated Press بررسی کرده نیز نشان می‌دهد دست‌کم برخی از این افراد برای انتقال به پاکستان و سپس انتقال بعدی به افغانستان در نظر گرفته شده‌اند.
رسانه‌های امریکایی از احتمال اخراج بیش از ۱۵۰ افغانستانی خبر داده‌اند. اما باید میان «برنامه برای اخراج» و «اخراج انجام‌شده» تفاوت گذاشت. تا زمان انتشار این گزارش، منابع رسمی تعداد نهایی افرادی را که در این عملیات واقعاً از امریکا خارج شده‌اند، به‌طور کامل تأیید نکرده‌اند.
چرا پاکستان در این روند نقش دارد؟
یکی از بخش‌های مهم این پرونده، مسیر احتمالی اخراج است.
امریکا در حال حاضر روابط رسمی دیپلماتیک با گروه طالبان ندارد. به همین دلیل، بر اساس گزارش Reuters و اسناد محکمه‌ای گزارش‌شده از سوی AP، واشنگتن نمی‌تواند روند انتقال این افراد به افغانستان را به همان شکلی که با کشورهای دارای روابط عادی دیپلماتیک انجام می‌دهد، مستقیماً هماهنگ کند. برنامه گزارش‌شده این است که افراد ابتدا به پاکستان منتقل شوند و سپس از آنجا به افغانستان فرستاده شوند.
همین موضوع باعث واکنش وزارت خارجه تحت کنترول گروه طالبان شده است. این وزارت در بیانیه خود گفته است کشورهای ثالث نباید سرنوشت شهروندان یک کشور دیگر را در برابر امتیازهای محدود و موقت یا ملاحظات دیگر به موضوع معامله تبدیل کنند. این بخش از بیانیه ظاهراً به نقش پاکستان در روند انتقال اشاره دارد، هرچند Reuters گزارش کرده است که در متن مورد اشاره نام پاکستان مستقیماً در این بخش ذکر نشده بود.
گروه طالبان می‌گوید آماده گفت‌وگو با امریکاست
واکنش کابل فقط انتقاد نبود. وزارت خارجه تحت کنترول گروه طالبان همزمان اعلام کرد که برای تعامل با واشنگتن آمادگی دارد.
این وزارت گفته است طرف افغانستانی با در نظر گرفتن «واقعیت‌های موجود» و منافع مشروع دو طرف، آماده تعامل سازنده و مبتنی بر تفاهم متقابل درباره این مسئله است.
این موضع از نظر دیپلماتیک قابل توجه است. ایالات متحده گروه طالبان را به‌عنوان دولت رسمی افغانستان به رسمیت نمی‌شناسد و دو طرف روابط عادی دیپلماتیک ندارند. با این حال، موضوع اخراج مهاجران اکنون مسئله‌ای عملی ایجاد کرده که بدون نوعی هماهنگی میان طرف‌های مختلف، مدیریت آن دشوار است.
چه کسانی ممکن است اخراج شوند؟
این بخش نیازمند دقت زیادی است. نباید تمام افغانستانی‌های مقیم امریکا را در یک گروه قرار داد.
گزارش‌های موجود درباره افرادی است که با روند اخراج مهاجرتی روبه‌رو شده‌اند. وضعیت حقوقی، سابقه مهاجرتی و دلایل صدور دستور اخراج می‌تواند برای هر فرد متفاوت باشد. بنابراین، از اطلاعات موجود نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام افغانستانی‌هایی که پس از سال ۲۰۲۱ وارد امریکا شده‌اند یا تمام کسانی که پرونده مهاجرتی دارند، در معرض اخراج قرار گرفته‌اند.
Shawn VanDiver، رئیس گروه AfghanEvac، گفته است بسیاری از کسانی که با اخراج روبه‌رو هستند پس از بازگشت گروه طالبان در سال ۲۰۲۱ و خروج نیروهای امریکایی از افغانستان گریخته بودند. او هشدار داده است که در میان افراد مورد نظر، اعضای خانواده کسانی نیز حضور دارند که در گذشته با نیروهای امریکایی همکاری کرده‌اند. این ادعا از سوی AfghanEvac مطرح شده و نباید آن را به همه افراد مشمول اخراج تعمیم داد.
نگرانی اصلی؛ اگر فرد در افغانستان در معرض خطر باشد چه می‌شود؟
این مهم‌ترین بخش حقوقی و انسانی پرونده است.
گروه‌های مدافع مهاجران می‌گویند برخی از افغانستانی‌هایی که پس از سال ۲۰۲۱ وارد امریکا شدند، به دلیل ترس از آزار، انتقام یا تهدیدهای امنیتی افغانستان را ترک کرده بودند. آنان هشدار می‌دهند بازگرداندن بعضی افراد می‌تواند آنان را دوباره در معرض خطر قرار دهد.
اما وضعیت هر پرونده باید جداگانه بررسی شود. Associated Press گزارش داده است که در زمان انتشار گزارش روشن نبود آیا افرادی که برای اخراج در نظر گرفته شده‌اند، دارای حمایت‌های حقوقی مشخصی هستند که بازگرداندن آنان به افغانستان را ممنوع کند یا خیر.
این تمایز مهم است. داشتن تابعیت افغانستان، داشتن دستور اخراج و امکان قانونی بازگرداندن فرد به یک کشور مشخص، سه مسئله کاملاً یکسان نیستند. پرونده‌های مهاجرتی می‌توانند شامل احکام محکمه، درخواست پناهندگی، حمایت در برابر بازگرداندن و عوامل حقوقی دیگری باشند.
اداره ترامپ چه می‌گوید؟
سیاست گسترده‌تر اداره ترامپ بر افزایش اجرای قوانین مهاجرتی و اخراج افرادی متمرکز است که از نظر دولت حق قانونی ماندن در امریکا را ندارند.
ترامپ سیاست اخراج مهاجران را بخشی از برنامه خود برای تقویت امنیت داخلی و اجرای قوانین مهاجرتی معرفی کرده است. در مقابل، گروه‌های حقوق مهاجران و برخی منتقدان دولت می‌گویند بخش‌هایی از این سیاست نگرانی‌هایی درباره رعایت روند قانونی و حقوق افراد ایجاد کرده است.
وزارت امنیت داخلی امریکا درباره جزئیات پروازهای آینده اخراج اظهار نظر نکرده است. بنابراین، بخشی از اطلاعات موجود درباره تعداد افراد، زمان پروازها و مسیر انتقال از اسناد محکمه‌ای، منابع آگاه و سازمان‌های مدافع مهاجران به دست آمده است و نه از اعلام عمومی کامل دولت امریکا.
مهاجرت افغانستانی‌ها پس از ۲۰۲۱؛ یک پرونده ناتمام
پس از بازگشت گروه طالبان در آگست ۲۰۲۱ و خروج نیروهای امریکایی، هزاران افغانستانی از کشور خارج شدند. در میان آنان افرادی حضور داشتند که با نیروهای امریکایی، نهادهای بین‌المللی، سازمان‌های غیردولتی و پروژه‌های خارجی همکاری کرده بودند.
بسیاری از این افراد به امریکا منتقل شدند، اما وضعیت مهاجرتی همه آنان یکسان نبود. برخی از مسیرهای ویژه مهاجرتی استفاده کردند. برخی درخواست پناهندگی دادند. برخی نیز با وضعیت‌های موقت وارد امریکا شدند.
به همین دلیل، بحث امروز فقط درباره اخراج چند فرد نیست. این موضوع دوباره پرسش قدیمی‌تری را مطرح کرده است: امریکا در برابر افغانستانی‌هایی که در طول حضور بیست‌ساله این کشور در افغانستان با نهادهای امریکایی همکاری کردند، چه مسئولیتی دارد؟
گروه‌های مدافع مهاجران معتقدند واشنگتن در برابر بخشی از این افراد تعهد اخلاقی ویژه‌ای دارد. دولت امریکا در مقابل تأکید می‌کند که قوانین مهاجرتی باید اجرا شوند. این دو دیدگاه اکنون در پرونده اخراج افغانستانی‌ها دوباره مقابل یکدیگر قرار گرفته‌اند.
اخراج از امریکا در زمانی مطرح می‌شود که افغانستان با موج بزرگی از بازگشت‌ها روبه‌رو است
زمان مطرح شدن این برنامه نیز اهمیت دارد.
افغانستان در سال ۲۰۲۶ با بازگشت و اخراج گسترده افغانستانی‌ها از کشورهای همسایه روبه‌رو بوده است. بر اساس تازه‌ترین داده‌های UNHCR، تا ۲۴ اکتبر امسال حدود ۱.۳۶ میلیون افغانستانی از کشورهای مختلف به افغانستان بازگشته‌اند. این رقم شامل بازگشت داوطلبانه، اخراج و انواع دیگر بازگشت است.
از این میان، بیش از ۶۱۹ هزار نفر به‌طور مشخص در دسته اخراج‌شدگان ثبت شده‌اند. حدود ۵۴۷ هزار و ۱۰۰ نفر از ایران، ۷۰ هزار و ۵۰۰ نفر از پاکستان و حدود یک‌هزار و ۴۳۰ نفر از تاجیکستان اخراج شده‌اند.
این تفاوت آماری مهم است. رقم ۱.۳۶ میلیون به معنای ۱.۳۶ میلیون «اخراج» نیست. این رقم همه انواع بازگشت را در بر می‌گیرد. آمار مشخص اخراج‌ها تا تاریخ یادشده حدود ۶۱۹ هزار نفر بوده است.
افغانستان تا چه اندازه ظرفیت پذیرش بازگشت‌کنندگان را دارد؟
بازگشت صدها هزار نفر به کشوری که خود با مشکلات اقتصادی، بیکاری، ناامنی غذایی و کمبود خدمات روبه‌رو است، فشار قابل توجهی ایجاد می‌کند.
IOM گزارش داده است که از سپتمبر ۲۰۲۳ تا پایان آگست ۲۰۲۶ حدود ۶.۵ میلیون افغانستانی از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشته‌اند. این سازمان می‌گوید بسیاری از بازگشت‌کنندگان با دسترسی محدود به خانه، کار، خدمات، اسناد مدنی و حمایت‌های اجتماعی روبه‌رو هستند. برخی از آنان سال‌ها یا حتی تقریباً تمام عمر خود را خارج از افغانستان سپری کرده‌اند.
برای چنین افرادی، «بازگشت به کشور» الزاماً به معنای بازگشت به خانه‌ای آشنا نیست. فردی که در کودکی افغانستان را ترک کرده یا در ایران، پاکستان یا کشور دیگری متولد و بزرگ شده است، ممکن است شبکه اجتماعی، خانه یا منبع درآمد مشخصی در افغانستان نداشته باشد.
همین مسئله باعث شده است سازمان‌های بین‌المللی بر ضرورت حمایت از بازگشت‌کنندگان و جوامعی که آنان را می‌پذیرند تأکید کنند.
زنان و دختران با نگرانی‌های متفاوتی روبه‌رو هستند
موضوع بازگرداندن افغانستانی‌ها برای زنان و دختران ابعاد دیگری نیز دارد.
محدودیت‌هایی که گروه طالبان بر آموزش، اشتغال، رفت‌وآمد و حضور اجتماعی زنان و دختران اعمال کرده است، باعث شده بازگشت آنان نگرانی‌های خاص حقوق بشری ایجاد کند.
UNHCR در گزارش‌های مربوط به بازگشت گسترده افغانستانی‌ها از کشورهای همسایه نیز هشدار داده است که زنان و دختران درباره محدودیت آزادی رفت‌وآمد و حقوق اساسی مانند آموزش و اشتغال نگرانی ویژه دارند.
به همین دلیل، ارزیابی خطر بازگشت نمی‌تواند فقط به امنیت فیزیکی محدود شود. جنسیت، سابقه فعالیت، وضعیت خانوادگی و شرایط فردی نیز می‌توانند در میزان خطر مؤثر باشند.
پاکستان در مرکز یک معادله پیچیده قرار گرفته است
نقش پاکستان در برنامه گزارش‌شده امریکا، موضوع را پیچیده‌تر می‌کند.
از یک طرف، واشنگتن برای انتقال برخی اخراج‌شدگان به افغانستان ممکن است به پاکستان نیاز داشته باشد. از طرف دیگر، خود پاکستان طی سال‌های اخیر صدها هزار افغانستانی را به افغانستان بازگردانده یا اخراج کرده است. روابط میان اسلام‌آباد و گروه طالبان نیز در ماه‌های اخیر پرتنش بوده است. پاکستان کابل را متهم می‌کند که به شبه‌نظامیانی که حملات فرامرزی انجام می‌دهند پناه می‌دهد؛ گروه طالبان این اتهام را رد می‌کند.
در نتیجه، مسئله اخراج افغانستانی‌ها از امریکا فقط میان واشنگتن و کابل نیست. پاکستان نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی و روابطش با هر دو طرف، وارد این معادله شده است.
بیانیه وزارت خارجه تحت کنترول گروه طالبان درباره اینکه کشورهای ثالث نباید سرنوشت شهروندان افغانستان را وسیله معامله قرار دهند، در همین فضای سیاسی منتشر شده است.
«اخراج مسئولانه» دقیقاً به چه معناست؟
این پرسش هنوز پاسخ روشنی ندارد.
Reuters گزارش کرده است که وزارت خارجه تحت کنترول گروه طالبان از امریکا خواسته در اخراج افغانستانی‌ها «مسئولانه» عمل کند، اما در گزارش اولیه جزئیات مشخصی درباره اینکه کابل چه اقداماتی را مصداق اخراج مسئولانه می‌داند، ارائه نشده است.
در نتیجه، نباید این عبارت را فراتر از اطلاعات موجود تفسیر کرد. هنوز مشخص نیست آیا منظور گروه طالبان بررسی موردی پرونده‌ها، هماهنگی مستقیم درباره بازگشت، نحوه انتقال از پاکستان، تضمین‌های مربوط به بازگشت‌کنندگان یا مجموعه‌ای از این موارد است.
آنچه روشن است، آمادگی اعلام‌شده برای گفت‌وگو با واشنگتن است.
مسئله‌ای فراتر از یک پرواز
در نگاه نخست، این خبر درباره یک عملیات مهاجرتی در امریکاست. اما در سطح گسترده‌تر، چند مسئله مهم را همزمان به هم پیوند می‌دهد: سیاست سخت‌گیرانه‌تر مهاجرتی امریکا، آینده افغانستانی‌هایی که پس از سال ۲۰۲۱ از کشور خارج شدند، نبود روابط دیپلماتیک میان واشنگتن و گروه طالبان، نقش پاکستان و توان افغانستان برای جذب موج بزرگ بازگشت‌کنندگان.
برای خانواده‌های افغانستانی، این بحث جنبه انسانی مستقیم دارد. پشت هر پرونده مهاجرتی، فردی قرار دارد که ممکن است سال‌ها در امریکا زندگی کرده باشد، خانواده داشته باشد یا از بازگشت به افغانستان هراس داشته باشد. در مقابل، دولت امریکا می‌گوید اختیار اجرای قوانین مهاجرتی و اخراج افراد فاقد حق اقامت را دارد.
اما نقطه حساس در جایی قرار دارد که اجرای قانون مهاجرت با خطرهای احتمالی بازگشت یک فرد تلاقی می‌کند.
به همین دلیل، پرسش اصلی فقط این نیست که آیا امریکا می‌تواند یک فرد را اخراج کند. پرسش مهم‌تر این است که وضعیت حقوقی و خطرهای هر فرد چگونه ارزیابی می‌شود، چه تضمین‌هایی در روند انتقال وجود دارد و اگر بازگشت به افغانستان برای فرد خطر جدی داشته باشد، چه حمایت‌های حقوقی در دسترس اوست.
در شرایطی که افغانستان همین حالا با بازگشت بیش از یک میلیون نفر در سال جاری روبه‌رو شده است، برنامه اخراج افغانستانی‌ها از امریکا یک موضوع جدا از بحران منطقه‌ای مهاجرت نیست. این تازه‌ترین بخش از موج بزرگ‌تری است که در آن هزاران خانواده افغانستانی بار دیگر با پرسش دشوار ماندن، رفتن و بازگشت اجباری روبه‌رو شده‌اند.
Sources: Reuters، Associated Press، UNHCR و IOM.
