زنان افغانستان پنج سال پس از بازگشت گروه طالبان؛ از همبستگی جهانی تا مطالبه پاسخگویی

پنج سال از بازگشت گروه طالبان به قدرت در افغانستان می‌گذرد؛ پنج سالی که طی آن محدودیت بر آموزش، کار و حضور اجتماعی زنان به تدریج گسترده‌تر شده است. اکنون پیام شماری از فعالان حقوق زنان و مقام‌های بین‌المللی این است که ابراز همبستگی دیگر کافی نیست. آنان می‌گویند زنان افغانستان باید در تصمیم‌هایی که درباره آینده کشورشان گرفته می‌شود حضور واقعی داشته باشند و جامعه جهانی باید از مرحله اعلام حمایت به سوی اقدام، پاسخگویی و عدالت حرکت کند.

دفتر مشارکت‌های سازمان ملل متحد در ۲۰ اکتبر گزارشی از نشستی منتشر کرد که با محوریت وضعیت زنان و دختران افغانستان برگزار شده بود. این نشست با همکاری ایرلند، Malala Fund و دفتر مشارکت‌های سازمان ملل و با حمایت چند کشور دیگر برگزار شد و پرسش اصلی آن ساده اما اساسی بود: پنج سال پس از بازگشت گروه طالبان، «همبستگی واقعی» با زنان افغانستان باید چه معنایی داشته باشد؟

پاسخی که از این نشست بیرون آمد، فراتر از ابراز نگرانی بود. سخنرانان بر سه موضوع تأکید کردند: ادامه حمایت بشردوستانه، حضور معنادار زنان افغانستان در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و ایجاد سازوکارهای مؤثر برای پاسخگویی در برابر نقض حقوق آنان.

پنج سال محدودیت؛ از مکتب و دانشگاه تا کار و زندگی عمومی

از آگست ۲۰۲۱ به این‌سو، محدودیت بر زنان و دختران افغانستان به یکی از مهم‌ترین موضوعات حقوق بشری جهان تبدیل شده است. زنان از بسیاری از عرصه‌های کاری و زندگی عمومی کنار گذاشته شده‌اند، دختران از آموزش متوسطه محروم‌اند و زنان اجازه حضور در دانشگاه‌ها را ندارند.

داده‌های UN Women نشان می‌دهد که در پنج سال گذشته بیش از ۱۰۰ فرمان و دستور مؤثر بر حقوق زنان و دختران صادر شده و محدودیت‌ها تنها به آموزش محدود نمانده است. دسترسی به کار، عدالت، خدمات صحی، رفت‌وآمد و حضور در فضاهای عمومی نیز تحت تأثیر قرار گرفته است.

پیامد این سیاست‌ها اکنون در زندگی روزمره زنان دیده می‌شود. بیش از نیمی از زنانی که در داده‌های UN Women مورد بررسی قرار گرفته‌اند گفته‌اند تنها دو بار در ماه یا کمتر از خانه بیرون می‌شوند. نزدیک به سه‌چهارم نیز گفته‌اند بدون همراه مرد یا محرم هنگام خروج از خانه احساس امنیت نمی‌کنند.

این آمار نشان می‌دهد مسئله فقط ممنوعیت رسمی تحصیل یا اشتغال نیست؛ محدودیت‌ها به تدریج فضای زندگی روزمره زنان را نیز کوچک‌تر کرده است.

نسلی از دختران که از آموزش دور مانده‌اند

یکی از عمیق‌ترین پیامدهای پنج سال گذشته، محرومیت دختران از آموزش است. افغانستان همچنان تنها کشوری است که در آن دختران به شکل سیستماتیک از آموزش متوسطه و زنان از دانشگاه محروم هستند.

پیامد این وضعیت فقط به دخترانی که امروز نمی‌توانند درس بخوانند محدود نمی‌شود. اگر یک نسل از دختران نتواند وارد دانشگاه شود، افغانستان در سال‌های آینده با کمبود معلم زن، داکتر، نرس، قابله و دیگر نیروهای متخصص زن روبه‌رو خواهد شد.

UN Women با استناد به برآوردهای تازه هشدار داده است که اگر محدودیت‌های کنونی ادامه پیدا کند، افغانستان ممکن است تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۲۵ هزار معلم و کارمند صحی زن را از دست بدهد.

این مسئله یک چرخه خطرناک ایجاد می‌کند. وقتی تعداد داکتران و کارکنان صحی زن کاهش پیدا کند و همزمان محدودیت‌هایی بر مراجعه زنان به کارکنان مرد وجود داشته باشد، دسترسی زنان به خدمات صحی نیز دشوارتر می‌شود.

بحران خاموش سلامت روان زنان

پیامد محدودیت‌ها فقط اقتصادی و آموزشی نیست. UN Women از شکل‌گیری یک بحران جدی سلامت روان در میان زنان و دختران خبر داده است.

بر اساس داده‌های این نهاد، هفت زن از هر ده زن وضعیت سلامت روان خود را «بد» یا «بسیار بد» توصیف کرده‌اند. محرومیت از آموزش و کار، کاهش ارتباطات اجتماعی، محدود شدن رفت‌وآمد، نگرانی درباره آینده و قرار گرفتن طولانی‌مدت در محیط خانه از عواملی هستند که می‌توانند این وضعیت را تشدید کنند.

همزمان، افغانستان با یکی از بالاترین میزان‌های مرگ‌ومیر مادران در جهان روبه‌رو است. محدودیت دسترسی زنان به خدمات صحی و کمبود روزافزون کارکنان صحی زن، نگرانی‌ها درباره آینده سلامت زنان و دختران را بیشتر کرده است.

حذف زنان فقط یک مسئله حقوق بشری نیست؛ اقتصاد نیز هزینه می‌پردازد

کنار گذاشتن زنان از بازار کار تأثیر مستقیمی بر اقتصاد افغانستان دارد.

بر اساس داده‌های مورد استناد UN Women، تنها حدود ۷ درصد زنان افغانستان در نیروی کار حضور دارند؛ در حالی که این رقم برای مردان حدود ۸۴ درصد است. همچنین برآورد شده است که ادامه حذف اجتماعی و اقتصادی زنان می‌تواند در فاصله سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ حدود ۹۲۰ میلیون دالر، معادل ۵.۸ درصد تولید ناخالص داخلی، به اقتصاد افغانستان زیان وارد کند.

بنابراین، حقوق زنان را نمی‌توان از آینده اقتصادی افغانستان جدا کرد. کشوری که نیمی از جمعیت خود را از آموزش، کار و مشارکت اقتصادی محروم می‌کند، بخشی عظیم از سرمایه انسانی خود را نیز کنار می‌گذارد.

با وجود محدودیت‌ها، زنان خاموش نشده‌اند

با وجود این شرایط، روایت زنان افغانستان فقط روایت محرومیت نیست. یکی از محورهای اصلی نشست سازمان ملل در اکتبر، مقاومت و ادامه فعالیت زنان افغانستان بود.

زنان در داخل و خارج افغانستان همچنان از راه‌های مختلف برای آموزش، ارائه خدمات صحی و اجتماعی، حمایت از زنان دیگر و رساندن صدای خود به جهان تلاش می‌کنند. سازمان‌های تحت رهبری زنان نیز در بسیاری از مناطق از معدود شبکه‌هایی هستند که خدمات حیاتی، از حمایت در برابر خشونت گرفته تا خدمات صحی و روانی، را به زنان ارائه می‌کنند.

اما این سازمان‌ها خود با بحران مالی روبه‌رو هستند. UN Women گزارش داده است که نزدیک به سه‌چهارم سازمان‌های تحت رهبری زنان که در افغانستان مورد بررسی قرار گرفته‌اند، در سال ۲۰۲۵ با کاهش بودجه مواجه شده‌اند و بیش از نیمی از آنها انتظار دارند در صورت ادامه این وضعیت، فعالیت خود را در یک سال آینده متوقف یا تعطیل کنند.

در نتیجه، کاهش کمک‌های بین‌المللی تنها مسئله بودجه سازمان‌ها نیست؛ ممکن است یکی از آخرین شبکه‌های حمایتی باقی‌مانده برای زنان افغانستان را نیز تضعیف کند.

زنان افغانستان باید در تصمیم‌گیری درباره آینده خود حضور داشته باشند

یکی از روشن‌ترین پیام‌های نشست اخیر این بود که نمی‌توان درباره آینده افغانستان تصمیم گرفت و زنان افغانستان را از میز تصمیم‌گیری کنار گذاشت.

هلن مک‌انتی، وزیر امور خارجه و تجارت ایرلند، بر ضرورت ادامه تعامل و کمک‌های بشردوستانه تأکید کرد و گفت صدای زنان افغانستان باید در مرکز واکنش بین‌المللی باقی بماند. ملاله یوسف‌زی نیز نسبت به عادی‌سازی روابط با گروه طالبان هشدار داد و تأکید کرد زنان افغانستان باید در تصمیم‌هایی که درباره آینده خودشان گرفته می‌شود، حضور داشته باشند.

فولکر تورک، کمیشنر عالی حقوق بشر سازمان ملل، و میترا مهران، بنیان‌گذار Afghanistan Accountability Collective، نیز مسئله پاسخگویی را برجسته کردند. تأکید آنان این بود که زنان و دختران افغانستان باید نقش واقعی و معناداری در روندهای سیاسی مربوط به کشورشان داشته باشند.

از همبستگی نمادین به پاسخگویی

پنج سال پس از بازگشت گروه طالبان، شاید مهم‌ترین تغییر در گفتمان بین‌المللی این باشد که واژه «همبستگی» به تنهایی دیگر کافی دانسته نمی‌شود.

بیانیه‌ها، کمپاین‌ها و محکومیت‌های دیپلماتیک می‌توانند توجه جهانی را حفظ کنند، اما پرسش اصلی این است که این حمایت چگونه به نتیجه عملی برای زنان داخل افغانستان تبدیل می‌شود.

نشست سازمان ملل بر این نکته تأکید داشت که همبستگی باید با اقدام مستمر، مشارکت معنادار زنان و تعهد به عدالت و پاسخگویی همراه باشد.

این رویکرد به معنای آن است که حقوق زنان نباید در مذاکرات سیاسی به یک موضوع فرعی تبدیل شود. همچنین جامعه جهانی باید مراقب باشد که تعامل با گروه طالبان به عادی‌سازی محدودیت‌های اعمال‌شده بر زنان منجر نشود.

خطر عادی شدن یک وضعیت غیرعادی

یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های UN Women در پنجمین سال بازگشت گروه طالبان، «عادی شدن» وضعیت زنان افغانستان است.

وقتی یک بحران برای سال‌ها ادامه پیدا می‌کند، خطر آن وجود دارد که توجه رسانه‌ها، دولت‌ها و افکار عمومی جهان کاهش یابد. آنچه در ابتدا یک وضعیت اضطراری تلقی می‌شد، ممکن است به تدریج به عنوان واقعیت روزمره پذیرفته شود.

اما محروم بودن میلیون‌ها دختر از آموزش، حذف زنان از دانشگاه و بخش بزرگی از بازار کار و محدود شدن حضور آنان در جامعه نباید صرفاً به عنوان «شرایط فعلی افغانستان» پذیرفته شود.

دفتر مشارکت‌های سازمان ملل در گزارش ۲۰ اکتبر خود نیز پیام اصلی نشست را همین‌گونه خلاصه کرده است: پنج سال پس از بازگشت گروه طالبان، زنان و دختران افغانستان باید همچنان در مرکز تصمیم‌هایی باشند که درباره آینده کشور گرفته می‌شود و حقوق آنان نباید از دستور کار جهانی کنار برود.

آینده افغانستان بدون زنان ساخته نمی‌شود

پس از پنج سال، مسئله دیگر فقط این نیست که جهان با زنان افغانستان اعلام همبستگی کند. پرسش این است که این همبستگی چه نتیجه‌ای خواهد داشت.

آیا زنان افغانستان در مذاکرات مربوط به آینده کشور حضور خواهند داشت؟ آیا سازمان‌های تحت رهبری زنان منابع لازم برای ادامه فعالیت دریافت خواهند کرد؟ آیا محدودیت بر آموزش دختران و کار زنان همچنان هزینه سیاسی و حقوقی خواهد داشت؟ و آیا عاملان نقض گسترده حقوق زنان با سازوکارهای واقعی پاسخگویی روبه‌رو خواهند شد؟

این پرسش‌ها تعیین می‌کند که «حمایت از زنان افغانستان» یک شعار باقی می‌ماند یا به سیاست عملی تبدیل می‌شود.

زنان افغانستان در پنج سال گذشته نشان داده‌اند که با وجود محدودیت‌های گسترده، صدای آنان خاموش نشده است. اکنون مسئولیت جامعه جهانی این است که نه به جای آنان سخن بگوید، بلکه فضا ایجاد کند تا خود زنان افغانستان درباره آینده کشورشان سخن بگویند، در تصمیم‌گیری حضور داشته باشند و حقوق آنان در هیچ معامله سیاسی قربانی نشود.

پنج سال پس از بازگشت گروه طالبان، پیام اصلی روشن است: آینده افغانستان بدون حضور زنان افغانستان نمی‌تواند آینده‌ای فراگیر و پایدار باشد.

منابع: UN Office for Partnerships، UN Women و منابع رسمی سازمان ملل متحد.