بازگشت از ایران برای بسیاری از خانواده‌های افغانستانی فقط عبور از مرز نیست. خانواده‌ای که پس از سال‌ها زندگی در ایران وارد افغانستان می‌شود، ممکن است خانه، شغل یا درآمد ثابت نداشته باشد. برخی نیز به‌جای بازگشت داوطلبانه، اخراج شده‌اند و فرصت کافی برای برنامه‌ریزی نداشته‌اند. کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، UNHCR، برای برخی از این بازگشت‌کنندگان کمک نقدی و خدمات اولیه در نظر گرفته است. اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: همه کسانی که از ایران برمی‌گردند، به‌صورت خودکار واجد شرایط دریافت کمک نقدی نیستند.
بر اساس تازه‌ترین اطلاعات UNHCR، از ۲۳ مارچ ۲۰۲۶ مقررات مشخصی برای کمک به افغانستانی‌هایی که از ایران بازمی‌گردند یا اخراج می‌شوند، اجرا می‌شود. نوع مدرک فرد، شیوه بازگشت و در برخی موارد میزان خطر حمایتی او تعیین می‌کند که آیا می‌تواند این کمک را دریافت کند یا خیر.
این تفاوت برای خانواده‌ها مهم است. داشتن تابعیت افغانستان یا صرفاً بازگشت از ایران برای دریافت کمک نقدی کافی نیست. افراد باید شرایط تعیین‌شده را داشته باشند و مراحل ثبت و بررسی را طی کنند.
چه کسانی می‌توانند کمک نقدی دریافت کنند؟
UNHCR سه گروه اصلی را برای دریافت این کمک مشخص کرده است.
گروه نخست، پناهندگان افغانستانی هستند که به شکل داوطلبانه از ایران بازمی‌گردند و Voluntary Repatriation Form یا VRF معتبر دارند. این فورم توسط UNHCR صادر می‌شود و نشان می‌دهد فرد روند بازگشت داوطلبانه را از مسیر این سازمان طی کرده است.
گروه دوم، پناهندگان افغانستانی دارای کارت معتبر آمایش هستند که خودشان به افغانستان بازمی‌گردند یا از ایران اخراج می‌شوند. بنابراین، در مقررات فعلی UNHCR افغانستان، اخراج شدن لزوماً به معنای محروم شدن فرد دارای کارت معتبر آمایش از بررسی برای دریافت کمک نیست.
گروه سوم شامل برخی دارندگان دیگر اسناد و همچنین افغانستانی‌های بدون مدرک است که به‌صورت خودجوش بازگشته یا از ایران اخراج شده‌اند. اما برای این گروه شرط مهمی وجود دارد. آنان باید با خطرهای شدیدتر حمایتی روبه‌رو باشند و واجد شرایط بودن‌شان از طریق ارزیابی UNHCR یا نهاد همکار آن مشخص شود.
به همین دلیل، نباید این کمک را یک پرداخت عمومی برای تمام افغانستانی‌های بازگشته از ایران دانست.
مبلغ کمک نقدی چقدر است؟
افرادی که واجد شرایط شناخته شوند و مراحل ثبت را تکمیل کنند، یک کمک نقدی یک‌باره دریافت می‌کنند.
مبلغ اصلی در حال حاضر ۱۱ هزار و ۵۰۰ افغانی برای هر خانواده است. تعداد اعضای خانواده مبلغ پایه را تغییر نمی‌دهد. یعنی یک خانواده کوچک و یک خانواده بزرگ، در بخش اصلی کمک، همان ۱۱ هزار و ۵۰۰ افغانی را دریافت می‌کنند.
برای بعضی خانواده‌های آسیب‌پذیر مبلغ اضافی نیز وجود دارد. خانواده‌ای که فرد دارای معلولیت دارد یا خانواده‌ای که سرپرست آن زن است، می‌تواند ۲ هزار و ۳۰۰ افغانی کمک اضافی دریافت کند. در نتیجه، مبلغ کمک برای خانواده واجد این شرایط می‌تواند به ۱۳ هزار و ۸۰۰ افغانی برسد.
این کمک برای پاسخ به نیازهای فوری پس از ورود در نظر گرفته شده است. نباید آن را برنامه‌ای برای تأمین درازمدت هزینه زندگی خانواده تلقی کرد.
پول چگونه پرداخت می‌شود؟
UNHCR اعلام کرده است که کمک نقدی از طریق کارت پیش‌پرداخت HesabPay ارائه می‌شود.
پس از تکمیل ثبت، مبلغ مورد نظر به کارت انتقال داده می‌شود و کارت در مرکز مربوطه به فرد واجد شرایط تحویل داده می‌شود. این کارت مانند کارت دبیت قابل استفاده است و می‌توان از آن در دستگاه‌های خودپرداز، دستگاه‌های پرداخت و نمایندگان HesabPay در افغانستان استفاده کرد.
UNHCR همچنین توصیه می‌کند کارت و رمز آن به‌صورت امن نگهداری شود. اگر در آینده بودجه‌ای برای کمک اضافی در دسترس قرار گیرد، ممکن است همان کارت برای پرداخت‌های بعدی نیز مورد استفاده قرار گیرد. این به معنای تضمین کمک بعدی نیست.
فقط پول نیست؛ چه خدمات دیگری ارائه می‌شود؟
بازگشت‌کنندگان و اخراج‌شدگان واجد شرایط می‌توانند در مراکز مربوطه به خدمات دیگری نیز دسترسی پیدا کنند.
این خدمات شامل مراقبت‌های صحی ابتدایی، واکسیناسیون، محل اقامت شبانه در صورت نیاز، مشاوره حمایتی، آموزش خطر ماین، فضای مناسب برای کودکان و بررسی سوءتغذیه است.
اهمیت این خدمات برای خانواده‌ای که پس از یک سفر دشوار وارد افغانستان شده، کم نیست. کودکان ممکن است به خدمات صحی نیاز داشته باشند. خانواده ممکن است در شب نخست محل مناسبی برای اقامت نداشته باشد. برخی افراد نیز ممکن است به دلیل اخراج، جدایی خانواده یا تجربه‌های دشوار سفر به حمایت و مشاوره نیاز داشته باشند.
بنابراین، مراکز پذیرش فقط محل پرداخت پول نیستند. بخشی از هدف آنها شناسایی نیازهای فوری افراد پس از ورود نیز است.
اگر از مرز اسلام‌قلعه وارد می‌شوید، چه اتفاقی می‌افتد؟
برای بسیاری از افغانستانی‌هایی که از ایران می‌آیند، اسلام‌قلعه در ولایت هرات یکی از مهم‌ترین نقاط ورود است.
UNHCR می‌گوید افراد مشمول گروه‌های واجد شرایط باید در مرکز پذیرش اسلام‌قلعه به کارمندان نهاد همکار بخش نظارت مرزی مراجعه کنند. در آنجا اسناد بررسی و مصاحبه انجام می‌شود. در صورت نیاز، فرد به Herat Encashment Center در شهر هرات معرفی می‌شود.
در مرکز هرات، UNHCR یا کارمندان نهاد همکار اسناد را بررسی می‌کنند و در موارد لازم ارزیابی حمایتی انجام می‌شود. این روند برای تشخیص واجد شرایط بودن فرد برای دریافت کمک اهمیت دارد.
بر اساس اطلاعات فعلی UNHCR، مرکز پذیرش اسلام‌قلعه همه روزه از ساعت ۸ صبح تا ۱۱ شب فعالیت دارد. مرکز پرداخت در هرات نیز همه روزه از ساعت ۸ صبح تا ۵ عصر فعالیت می‌کند. ساعات فعالیت ممکن است تغییر کند و بهتر است پیش از سفر دوباره بررسی شود.
اگر از زرنج وارد افغانستان شوید چه؟
برای افرادی که از مسیر زرنج در ولایت نیمروز وارد افغانستان می‌شوند نیز مرکز پذیرش UNHCR وجود دارد.
افرادی که شرایط لازم را دارند می‌توانند برای ثبت، بررسی اسناد و ارزیابی به این مرکز مراجعه کنند. مرکز پذیرش زرنج بر اساس اطلاعات فعلی UNHCR همه روزه از ساعت ۸ صبح تا ۱۱ شب فعالیت دارد.
اگر فرد خارج از ساعات کاری برسد، ممکن است تنها خدمات ترانزیتی و محل موقت، در صورت موجود بودن ظرفیت، در دسترس باشد و بررسی کمک به روز بعد موکول شود.
این جزئیات برای خانواده‌هایی که مسیر طولانی طی می‌کنند مهم است. رسیدن به مرز در ساعت مناسب می‌تواند از انتظار بیشتر جلوگیری کند.
اگر کارت آمایش یا VRF ندارید چه می‌شود؟
این بخش برای بسیاری از افغانستانی‌ها مهم است.
اگر فرد دارای کارت آمایش یا VRF نباشد، نباید فوراً نتیجه بگیرد که هیچ امکانی برای دریافت حمایت ندارد. بر اساس مقررات فعلی UNHCR افغانستان، برخی بازگشت‌کنندگان یا اخراج‌شدگان دارای اسناد دیگر و حتی افراد بدون مدرک، اگر با خطرهای شدید حمایتی روبه‌رو باشند، می‌توانند مورد ارزیابی قرار گیرند.
این افراد ممکن است IOM Referral Form یا UNHCR Border Monitoring Referral Form داشته باشند. اگر چنین فورمی در اختیارشان نباشد، UNHCR یا نهاد همکار می‌تواند در هرات یا زرنج ارزیابی حمایتی انجام دهد.
اما انجام ارزیابی به معنای تضمین دریافت کمک نیست. نتیجه به وضعیت و شرایط فرد بستگی دارد.
اسناد خود را قبل از عبور از مرز حفظ کنید
UNHCR یک توصیه عملی و مهم نیز برای بازگشت‌کنندگان دارد. ممکن است بعضی اسناد در جریان روند خروج در ایران گرفته شود. به همین دلیل، بهتر است پیش از سفر عکس واضح از مدارک در تلفن همراه نگهداری شود.
همچنین بهتر است یک کاپی از اسناد نزد اعضای مورد اعتماد خانواده باشد و در صورت امکان نسخه چاپی نیز در محل امن نگهداری شود. این موضوع می‌تواند هنگام بررسی سابقه و وضعیت فرد در افغانستان بسیار مهم باشد.
برای افرادی که دارای خطرهای حمایتی هستند، اسناد هویتی و در صورت ارتباط با پرونده، مدارک مربوط به سابقه مسلکی نیز ممکن است در ارزیابی اهمیت داشته باشد.
اگر فرد هنوز در ایران است و کارت معتبر آمایش دارد و تصمیم او برای بازگشت واقعاً داوطلبانه است، UNHCR توصیه می‌کند پیش از حرکت با دفتر این سازمان در ایران تماس بگیرد و درباره روند Voluntary Repatriation و دریافت VRF معلومات بگیرد.
ثبت بایومتریک برای دریافت پول الزامی است
افرادی که کمک نقدی UNHCR را دریافت می‌کنند باید مراحل ثبت را تکمیل کنند.
UNHCR اعلام کرده است که معلومات اساسی فرد و خانواده ثبت می‌شود و اطلاعات بایومتریک، شامل اثر انگشت و اسکن عنبیه چشم، نیز گرفته می‌شود. هدف اعلام‌شده این روند جلوگیری از دریافت تکراری یا سوءاستفاده از کمک‌ها است.
برای دریافت کمک نقدی، ثبت بایومتریک الزامی است. اگر فرد با این روند موافقت نکند، UNHCR می‌گوید نمی‌تواند کمک نقدی را پرداخت کند.
با این حال، فرد مجبور نیست کارت آمایش یا VRF خود را برای دریافت کمک به UNHCR تحویل دهد. اسناد برای بررسی اصالت ارزیابی می‌شوند.
اگر قبلاً کمک گرفته باشید چه؟
کمک نقدی بازگشت، کمک تکرارشونده نیست.
بر اساس مقررات فعلی، افرادی که از ایران بازگشته یا اخراج شده‌اند و قبلاً این کمک را دریافت کرده‌اند، دوباره واجد شرایط دریافت کمک نقدی نیستند.
این نکته نیز مهم است، زیرا بعضی افراد ممکن است تصور کنند هر بار ورود از ایران به افغانستان، امکان دریافت کمک تازه ایجاد می‌کند. مقررات UNHCR چنین چیزی را تأیید نمی‌کند.
زنان و دختران می‌توانند فضای جداگانه درخواست کنند
UNHCR به‌طور مشخص اعلام کرده است که زنان و دختران حق دارند هنگام دریافت خدمات، فضای جداگانه یا محل مستقل درخواست کنند تا مصونیت و حفاظت آنان بهتر تأمین شود.
این موضوع به‌ویژه برای زنان تنها، خانواده‌های زن‌سرپرست یا افرادی که نگرانی حمایتی دارند اهمیت دارد.
اگر زنی در مرکز احساس امنیت نمی‌کند یا نیاز دارد موضوع شخصی خود را در فضای خصوصی مطرح کند، می‌تواند درخواست کند خدمات در فضای جداگانه ارائه شود.
آیا UNHCR بازگشت به افغانستان را توصیه می‌کند؟
وجود کمک بازگشت نباید به این معنا تعبیر شود که UNHCR افغانستان را برای بازگشت اجباری امن اعلام کرده است.
برعکس، UNHCR در معلومات رسمی خود می‌گوید توصیه عدم بازگشت اجباری افغانستانی‌ها همچنان برقرار است و این موضع در سپتمبر ۲۰۲۵ به‌روزرسانی شده است. این نهاد از کشورها خواسته است بازگرداندن اجباری شهروندان افغانستان را متوقف کنند.
در عین حال، UNHCR می‌گوید اگر یک افغانستانی خودش تصمیم به بازگشت بگیرد، این تصمیم باید داوطلبانه و آگاهانه باشد. وضعیت امنیتی محل مقصد، امکان کار، خدمات اساسی، حفظ وحدت خانواده و خطرهای احتمالی باید پیش از بازگشت بررسی شود.
این تمایز مهم است. کمک به فردی که بازگشته است، به معنای تأیید بازگشت اجباری نیست.
شرایط افغانستان پس از عبور از مرز نیز باید در نظر گرفته شود
دریافت ۱۱ هزار و ۵۰۰ افغانی می‌تواند بخشی از هزینه‌های فوری یک خانواده را تأمین کند، اما این مبلغ نمی‌تواند مشکلات درازمدت بازگشت را حل کند.
خانواده پس از آن به محل زندگی، درآمد، کار، آموزش کودکان و خدمات صحی نیاز دارد. کسی که سال‌ها در ایران زندگی کرده است ممکن است دیگر خانه یا شبکه حمایتی قوی در افغانستان نداشته باشد. کودکانی نیز هستند که در ایران متولد یا بزرگ شده‌اند و برای نخستین بار وارد افغانستان می‌شوند.
UNHCR خود توصیه می‌کند کسانی که به بازگشت فکر می‌کنند، پیش از تصمیم نهایی درباره امنیت محل مقصد، فرصت‌های کاری و دسترسی به خدمات معلومات به‌روز به دست آورند.
بنابراین، کمک نقدی باید همان چیزی دانسته شود که هست: حمایت محدود برای نیازهای فوری پس از بازگشت، نه تضمین زندگی و درآمد در افغانستان.
اگر به افغانستان برگشته‌اید، از کجا معلومات معتبر بگیرید؟
مهم‌ترین نکته این است که به شایعات شبکه‌های اجتماعی یا افرادی که در مقابل پول وعده ثبت‌نام برای UNHCR می‌دهند، اعتماد نکنید.
UNHCR تأکید کرده است که تمام خدمات این سازمان رایگان است. هیچ‌کس نباید برای ثبت‌نام، ارزیابی یا دریافت کمک از شما پول یا امتیاز دیگری درخواست کند. این سازمان همچنین درباره حساب‌های جعلی و افرادی که خود را کارمند UNHCR معرفی می‌کنند هشدار داده است.
شرایط کمک‌ها نیز می‌تواند با توجه به بودجه و وضعیت عملیاتی تغییر کند. به همین دلیل، فردی که اکنون در ایران است یا تازه وارد افغانستان شده، بهتر است شرایط روز را مستقیماً از منابع رسمی UNHCR بررسی کند.
برای خانواده‌ای که پس از سال‌ها زندگی در ایران به افغانستان بازمی‌گردد، ۱۱ هزار و ۵۰۰ افغانی شاید مبلغ بزرگی برای شروع دوباره زندگی نباشد. اما آگاهی از این کمک، خدمات صحی، حمایت‌های موجود و روند ارزیابی می‌تواند در روزهای نخست بازگشت اهمیت زیادی داشته باشد.
مهم‌تر از همه، باید دانست که کمک برای همه یکسان و خودکار نیست. نوع اسناد، شیوه بازگشت و در برخی موارد خطرهای حمایتی تعیین می‌کند که چه کسی واجد شرایط شناخته می‌شود.
منابع: کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان (UNHCR) در افغانستان و ایران.
