افغانستانی‌های مقیم ایران در سال ۲۰۲۶ با شرایط دشوارتری روبه‌رو شده‌اند. تشدید درگیری‌های نظامی در منطقه تنها یک بحران امنیتی ایجاد نکرده، بلکه فشار بر اقتصاد ایران را نیز افزایش داده است؛ فشاری که برای بسیاری از مهاجران و پناهندگان افغانستانی به معنای کاهش درآمد، دشوارتر شدن تأمین هزینه‌های زندگی و افزایش خطرهای حمایتی بوده است. کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، UNHCR، در گزارشی تازه هشدار داده است که مشکلات کلان اقتصادی می‌تواند برای افغانستانی‌های مقیم ایران به مشکلات جدی در زندگی روزمره و امنیت اجتماعی تبدیل شود.
ایران برای چندین دهه یکی از مهم‌ترین کشورهای میزبان شهروندان افغانستان بوده است. جنگ، ناامنی، فقر و تحولات سیاسی افغانستان باعث شده میلیون‌ها افغانستانی در دوره‌های مختلف به ایران مهاجرت کنند. برخی از آنان سال‌ها یا حتی چند دهه در این کشور زندگی کرده‌اند و نسل‌هایی از خانواده‌های افغانستانی در ایران بزرگ شده‌اند.
اما سال ۲۰۲۶ شرایط تازه‌ای ایجاد کرده است. UNHCR در ۲۱ اکتبر گزارشی با عنوان From Macroeconomic Distress to Protection Risks منتشر کرد که به پیامدهای اقتصادی تشدید درگیری‌های نظامی سال ۲۰۲۶ بر افغانستانی‌های مقیم ایران می‌پردازد. نکته اصلی گزارش این است که بحران اقتصادی فقط در شاخص‌هایی مانند تورم، ارزش پول یا رشد اقتصادی باقی نمی‌ماند؛ برای مهاجران و پناهندگان، این تحولات می‌تواند مستقیماً به مسئله غذا، مسکن، کار، صحت و امنیت خانواده تبدیل شود.
وقتی بحران اقتصادی برای مهاجران شدیدتر احساس می‌شود
بحران اقتصادی بر تمام جامعه اثر می‌گذارد، اما مهاجران و پناهندگان معمولاً ابزارهای کمتری برای مقابله با آن دارند. بسیاری از افغانستانی‌های مقیم ایران در مشاغل کم‌درآمد، روزمزدی یا غیررسمی کار می‌کنند و ممکن است پس‌انداز، بیمه یا دسترسی گسترده به حمایت‌های اجتماعی نداشته باشند.
در چنین شرایطی، افزایش قیمت مواد غذایی، کرایه خانه، ترانسپورت و دیگر هزینه‌های ضروری می‌تواند خانواده‌ای را که پیش از این نیز با درآمد محدود زندگی می‌کرده، به سرعت وارد بحران کند. اگر فرصت کاری کاهش یابد یا دستمزد نتواند با افزایش هزینه‌ها هماهنگ شود، خانواده مجبور می‌شود میان نیازهای اساسی خود انتخاب کند.
برای مثال، پرداخت کرایه خانه ممکن است به معنای کاهش هزینه غذا باشد؛ هزینه درمان ممکن است به تعویق بیفتد؛ یا کودکان و نوجوانان برای کمک به درآمد خانواده وارد بازار کار شوند. به این ترتیب، یک بحران اقتصادی به تدریج می‌تواند به بحران انسانی و اجتماعی تبدیل شود.
مهاجران همیشه امکان جبران کاهش درآمد را ندارند
یکی از مشکلات اساسی مهاجران این است که گزینه‌های آنان در بازار کار ممکن است محدودتر از شهروندان کشور میزبان باشد. وضعیت اقامت، محدودیت‌های قانونی، نداشتن اسناد کافی و نوع مشاغلی که برای اتباع خارجی در دسترس است، می‌تواند امکان تغییر شغل یا یافتن منبع درآمد جدید را دشوار کند.
در نتیجه، زمانی که اقتصاد با شوک روبه‌رو می‌شود، یک کارگر مهاجر ممکن است نتواند به سادگی شغل دیگری پیدا کند. این وضعیت برای خانواده‌هایی که تنها یک نفر در آنها درآمد دارد، خطرناک‌تر است.
فشار اقتصادی همچنین می‌تواند خانواده‌ها را به استفاده از راهکارهایی وادار کند که در کوتاه‌مدت مشکل را کاهش می‌دهد، اما در درازمدت آسیب بیشتری ایجاد می‌کند؛ مانند قرض گرفتن، فروش دارایی‌های محدود خانواده، کاهش مصرف مواد غذایی یا کنار گذاشتن هزینه‌های درمان و آموزش.
بحران اقتصادی چگونه به «خطر حمایتی» تبدیل می‌شود؟
عنوان گزارش UNHCR نکته مهمی را برجسته می‌کند: حرکت از فشار اقتصاد کلان به خطرهای حمایتی.
در ادبیات سازمان‌های بشردوستانه، مسئله تنها این نیست که درآمد یک خانواده کاهش یافته است. پرسش این است که این کاهش درآمد چه پیامدی برای امنیت و حقوق اعضای خانواده دارد.
وقتی یک خانواده دیگر قادر به پرداخت کرایه نیست، خطر بی‌خانمانی افزایش می‌یابد. وقتی هزینه غذا بالا می‌رود، امنیت غذایی آسیب می‌بیند. وقتی والدین توان تأمین هزینه‌های زندگی را ندارند، خطر کار کودکان افزایش پیدا می‌کند. وقتی یک مهاجر از ترس مشکلات اقامتی یا اخراج نتواند به خدمات رسمی مراجعه کند، دسترسی او به حمایت‌های صحی، حقوقی و اجتماعی نیز محدودتر می‌شود.
به همین دلیل، بحران اقتصادی برای یک جمعیت آسیب‌پذیر می‌تواند بسیار فراتر از کاهش قدرت خرید باشد.
بازگشت به افغانستان نیز همیشه یک گزینه امن و ساده نیست
در شرایط دشوار اقتصادی ممکن است این تصور ایجاد شود که افغانستانی‌های مقیم ایران می‌توانند به کشور خود بازگردند. اما برای بسیاری از خانواده‌ها، بازگشت تصمیم ساده‌ای نیست.
افغانستان خود با مشکلات جدی اقتصادی و بشردوستانه روبه‌رو است. خانواده‌ای که پس از سال‌ها زندگی در ایران به افغانستان بازمی‌گردد، ممکن است خانه، شغل یا شبکه حمایتی مناسبی در محل بازگشت نداشته باشد. کودکانی نیز هستند که در ایران متولد یا بزرگ شده‌اند و تجربه اندکی از زندگی در افغانستان دارند.
برای زنان و دختران، وضعیت پیچیده‌تر است. محدودیت‌های گسترده‌ای که گروه طالبان بر آموزش، کار، رفت‌وآمد و حضور اجتماعی زنان وضع کرده است، باعث می‌شود بازگشت برای بسیاری از زنان با نگرانی‌های بیشتری همراه باشد.
UN Women گزارش داده است که در سال ۲۰۲۶ کمتر از یک زن از هر پنج زن افغانستانی که از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشته‌اند، امکان کسب درآمد دارد. این وضعیت به افزایش قرض و ناامنی غذایی در خانواده‌های بازگشته کمک می‌کند.
خانواده‌ها میان چند بحران گرفتار شده‌اند
آنچه وضعیت افغانستانی‌های ایران را دشوارتر می‌کند، همزمانی چند بحران است. از یک سو فشار اقتصادی و پیامدهای درگیری‌های منطقه‌ای در ایران وجود دارد؛ از سوی دیگر سیاست‌های مهاجرتی و خطر بازگشت یا اخراج مطرح است؛ و در سوی دیگر، افغانستان هنوز شرایط اقتصادی و اجتماعی لازم برای جذب شمار بزرگی از بازگشت‌کنندگان را ندارد.
این وضعیت برای خانواده‌هایی که سال‌ها در ایران زندگی کرده‌اند، نوعی بلاتکلیفی ایجاد می‌کند. ماندن می‌تواند دشوار باشد و بازگشت نیز الزاماً به معنای رسیدن به امنیت اقتصادی و اجتماعی نیست.
افزایش بازگشت‌ها از ایران و پاکستان نیز فشار بیشتری بر جوامع داخل افغانستان وارد می‌کند؛ جوامعی که خود با فقر، بیکاری، کمبود خدمات و بحران انسانی روبه‌رو هستند. UN Women در ارزیابی سال ۲۰۲۶ خود نیز گفته است که ادامه بازگشت افغانستانی‌ها از کشورهای همسایه، فشار بیشتری بر اقتصادهای محلی و خدماتی وارد می‌کند که پیش از این نیز با کمبود منابع مواجه بوده‌اند.
مسئله فقط ایران نیست؛ یک بحران منطقه‌ای در حال شکل‌گیری است
گزارش UNHCR را می‌توان در چارچوب بزرگ‌تری نیز دید. سرنوشت مهاجران افغانستانی در ایران را نمی‌توان کاملاً جدا از وضعیت داخل افغانستان بررسی کرد.
وقتی اقتصاد کشور میزبان ضعیف می‌شود، تحمل اقتصادی برای میزبانی از جمعیت بزرگ مهاجر نیز کاهش می‌یابد. اگر همزمان بازگشت‌ها افزایش یابد، فشار به افغانستان منتقل می‌شود. اما اگر افغانستان ظرفیت اقتصادی و اجتماعی پذیرش این افراد را نداشته باشد، خانواده‌ها ممکن است دوباره مجبور به مهاجرت شوند.
به این ترتیب، چرخه‌ای شکل می‌گیرد که در آن بحران اقتصادی، مهاجرت و بازگشت اجباری یکدیگر را تقویت می‌کنند.
افغانستانی‌های ایران بیش از هر زمان دیگری به راه‌حل پایدار نیاز دارند
گزارش تازه UNHCR یک پیام مهم دارد: وضعیت مهاجران و پناهندگان را نمی‌توان فقط از زاویه مرز و اقامت بررسی کرد. اقتصاد کشور میزبان، وضعیت بازار کار، دسترسی به خدمات و شرایط کشور مبدأ همگی تعیین می‌کنند که یک خانواده مهاجر تا چه اندازه قادر به ادامه یک زندگی امن و با ثبات است.
برای افغانستانی‌های مقیم ایران، سال ۲۰۲۶ مجموعه‌ای از این فشارها را همزمان به همراه آورده است. جنگ و تنش منطقه‌ای اقتصاد را تحت فشار قرار داده، مشکلات اقتصادی زندگی روزمره را دشوارتر کرده و نگرانی درباره آینده اقامت و بازگشت نیز ادامه دارد.
در چنین شرایطی، بازگشت گسترده بدون توجه به ظرفیت افغانستان برای پذیرش افراد می‌تواند بحران را از یک سوی مرز به سوی دیگر منتقل کند، نه اینکه آن را حل کند.
آنچه این خانواده‌ها بیش از همه به آن نیاز دارند، تنها کمک اضطراری نیست؛ بلکه امنیت، وضعیت اقامتی روشن، امکان کار و تأمین زندگی و راه‌حل‌هایی است که آنان را میان فقر در کشور میزبان و بازگشت به شرایط نامطمئن مجبور به انتخاب نکند.
Sources: کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان (UNHCR)، گزارش From Macroeconomic Distress to Protection Risks: Economic Impacts of the 2026 Military Escalation on Afghans in Iran، و داده‌های UN Women.
